b/ Nguyên Lư:
Khổng giáo: "Chủ thuyết'"có": Có ta, có vạn vật, ta và vạn vật đều phải trọn lành tốt đẹp, có măi, giữ măi, sống măi."
Lăo giáo: "Chỉ nói về lư "Không": Không có mệt nhọc lo lắng ǵ cả, mỗi ai tự lo trao tâm lấy ḿnh... bỏ thế sự, danh lợi ra lo lấy trao tâm th́ được yên vui tất cả".
Phật giáo: "Dạy nghể" "Giác Ngộ": Chúng ta miễn giác ngộ là được rồi, trong đời đă sẵn có công lư của bản tâm, nghiệp nhân, th́ có quả, miễn là ai nấy đừng mê muội, rồi th́ khổ hay vui, họ cũng an ḷng lấy, và tự họ, sẽ đi lần lần theo con đường giác ngộ của họ"
Phân biệt ba nguyên lư này là nắm trọn được phương hướng của Tam Giáo, không c̣n sự lẫn lộn, nhọc nhằn. Người ta vẫn thường lầm tưởng đạo Phật là xuất thế, nhưng thực ra, Ngài chỉ dạy Giác ngộ. Mà giác ngộ rồi là đạt đến con đường Chánh Đẳng Chánh Giác của Trung đạo, tức là sự trong sạch không nhơ uế, sự sáng láng của trí huệ, sự yên lặng của tâm chơn... ḥa nhập cùng sự yên lặng trơ trơ bản chất thực sự của trần thế.
C/ Tánh cách:
Định danh - Đối tượng:
"Nho giáo là nhân đạo, giáo lư b́nh dân, dẹp loạn trong khi có loạn..."
Lăo giáo là Thiên Đạo "Đức Lăo Tử chuyên dạy vua quan trí thức, kẻ cầm đầu...kẻ bề trên mà biết tu tâm, cũng đủ cho muôn dân hưởng nhờ hạnh phúc và giặc giă không từ đâu phát sanh ra được nữa".
Phật giáo chỉ thẳng vào Chơn Lư Ngài bỏ tất cả các giai cấp thế quyền danh lợi nên chúng sanh thảy tôn Ngài là Phật. và người ta theo Ngài, thờ Ngài măi măi, thờ cái tâm trơ trơ bằn thẳng của Ngài".
Phân biệt ba thành phần đối tượng như trên, sẽ thấy sáng tỏ hơn ba tính cách tôn giáo. Nho. Nho Giáo rất dễ hấp thụ, v́ chú trọng đến lễ nghi h́nh thức, dành cho bất cứ tŕnh độ "người " nào. bước sang đến Lăo giáo là đă khó khăn, chỉ dành cho một số tŕnh độ cao, tâm thức ư thức đă mở, mới có khả năng hấp thu thật sự và can đảm phủi bỏ chuyện đời mà tiến bước vào Đạo. Sang đến Phật th́ dành cho tất cả mọi người, chúng sanh hoàn toàn b́nh đẳng nhưng thật sự đạt đến tŕnh độ Giác ngộ th́ có mấy ai đạt đến bối cảnh:
"Đức Khổng Tử sanh ra trong thời loạn, ngài dẹp loạn rồi mới đi tu. Nho giáo là giáo lư sống tạm theo thời, nên cũng kêu là đời hay đường đời, giáo lư tạm trong chiến tranh mà không dùng được trong khi yên tịnh. sự học của Nho giáo là lo cho cái sống, chớ chưa học đến chơn lư vũ trụ..."
"Đức Khổng Tử sanh trong thời b́nh Ngài đi tu là cho được b́nh yên măi măi. Lăo giáo là giáo lư giải thoát...v́ hể việc chi càng lo th́ phải lo măi và không có chi hết việc đời cũng y như vậy, sợ gió làm động mặt nước, lấy gió trừ gió làm cho gió lớn măi, gió khắp cùng, vậy tại sao chẳng gọi là không, rồi th́ sẽ không có ǵ hết, thanh nhàn yên tĩnh, Lăo Tử muốn t́m hiểu đến chơn lư của vũ trụ..."
Đức Phật th́ dạy chơn lư vượt lên trên bối cảnh không gian thời gian, bởi v́"Trần thế thật sự là chơn như, yên lặng trơ trơ chứ không có việc ǵ" V́ vậy đạo Phật vĩnh viễn muôn đời theo cùng với chơn lư của vũ trụ, chỉ tại chúng sanh không hiểu nên mới sanh ta hổn loạn mê muội, rồi từ đó theo như Ngài Minh Đăng Quang giải thích:
"V́ tŕnh độ chúng sanh không theo đạo Phật, nên Đức Lăo Tử mới bày ra ĐạoTrời và cũng bởi người ta không theo Đạo Trời, nên Đức Khổng Tử mới mở ra Đạo Người".
* Phương Cách
"Đức Khổng Tử trọng lễ giáo, Ngài thích lễ bái, có lễ giáo con người mới có thứ tự, có ḷng nhân mới sống chung nhau được, chính lễ giáo là sự nho nhả nhu ḥa, khiêm nhượng, tạo ra con đường sống gọi chung là nhu đạo".
"Đức Lăo Tử th́ lưng ngay đầu thẳng, trọn đời chẳng biết kḥm lưng, tánh can trực của Ngài không sợ ai cả, cho đến bị đánh đập mà Ngài cũng chẳng một tiếng kêu xin. Ngài tin nơi công lư, Ngài muốn t́m hiểu chơn lư của vũ trụ. Ngài cho chúng sanh vạn vật vốn vô quyền, vô trị, ai cũng như ai, cái ǵ cũng như cái nấy mà thôi, Lăo tử sống bằng siêu h́nh, linh giác và thần".
"Đức Phật dạy trung đạo Chánh Đẳng Giác...Ngài dạy gồm cả tại gia và xuất gia, tức là Ngài dạy cả hai pháp của Khổng Tử và Lăo Tử, Ngài không chấp một bên nào cả, Ngài giữ bực trung, nghĩa là Ngài cũng dạy cả hai bên theo nhơn duyên".
Đó là 3 phương cách chủ yều của tam giáo, mà cũng từ đó phát sanh ra những h́nh thức tục lệ về tôn giáo. Đạo Nho chuộng h́nh thức lễ bái. Đạo lăo th́ thoát tục phiêu diêu. sang đến Đạo Phật th́ thật ra không c̣n h́nh thức, chỉ v́ chúng sanh tŕnh độ thấp kém nên phải mặc vào h́nh thức để nương vào đó mà tiến lên dần./.
Thực hiện: Ngọc Liên